१८ पुस, काठमाडौं । नेपाली बजारमा पछिल्लो दुई सातामा सुकेको लसुनको भाउ ह्वात्तै बढेको छ । दुई साता अवधिमा लसुन भाउ ३०।२६ देखि ७३।२६ प्रतिशतसम्म बढेको हो ।
कालीमाटी फलफूल तथा तरकारी बजार विकास समितिको तथ्यांक केलाउँदा यस अवधिमा सबैभन्दा धेरै चिनियाँ लसुनको भाउ आकाशिएको छ ।
१ पुसमा चिनियाँ लसुन प्रतिकिलो थोकमा न्यूनतम २ सय ५० देखि अधिकतम औसत २ सय ६३ रुपैयाँमा किनबेच भएको थियो । त्यसपछि क्रमशस् बढ्न थालेको थियो । शुक्रबार ९१८ पुस० आइपुग्दा प्रतिकिलो थोकमा न्यूनतम ४ सयदेखि अधिकतम ५ सय र औसतमा ४ सय ५६ रुपैयाँ रुपैयाँ कायम छ ।
यस्तै नेपाली लसुनको भाउ आज शुक्रबार प्रतिकिलो थोकमा न्यूनतम २ सय २० देखि अधिकतम २ सय ८९ र औसत २ सय ४७ रुपैयाँ कायम छ । १ पुसमा भने नेपाली लसुन थोकमा किलोको न्यूनतम १ सय ८० देखि अधिकतम २ सय र औसत १ सय ९० रुपैयाँमा किनबेच भएको थियो ।
लसुनको भाउ बढेसँगै यसको प्रत्यक्ष प्रभाव उपभोक्ताको भान्सामा परेको छ । होलसेलमै भाउ बढ्नासाथ खुद्रामा झन् यसको मूल्य अझै आकाशिएको छ ।
बजार अवस्था
काठमाडौं बुद्धनगर–१० का एक तरकारी व्यापारीले होलसेल व्यवसायीले नै मंसिर अन्तिम सातादेखि बजारमा लसुन अभाव छ भनेर महँगोमा बेच्दै आएको बताए । हामीले होलसेलमा नै महँगो तिर्नुपरेको छ, खुद्रामा थोरै मात्रै नाफा राखे पनि महँगै पर्न जाने भो,’ उनले भने, ‘नेपाली बजारमा अभाव गराएर धेरै नाफा कमाउन भारततिर पठाए भन्ने सुनिन्छ ।’
आयात तथ्यांक र प्रश्न
नेपालमा हरेक वर्ष अर्बौं रुपैयाँको लसुन चीनबाट भित्रिने गर्छ । भन्सार विभागको तथ्यांक हेर्ने हो भने आपूर्तिमा कमी भने देखिँदैन । चालु आर्थिक वर्ष २०८२र८३ पहिलो पाँच महिनामै ५५ लाख ९२ हजार ७ सय ८२ किलो लसुन आयात भएको छ ।
यति परिमाणमा लसुन आयात हुँदा ७४ करोड ४९ लाख ६८ हजार रुपैयाँ खर्च भएको छ । जसमध्ये ठूलो हिस्सा चीनकै छ । थोरै मात्र भारतबाट आयात भएको छ ।
यति ठूलो परिमाणमा लसुन भित्रिँदा पनि बजारमा दुई साता अवधिमा मात्रै अचानक अभाव हुनुले प्रश्न खडा गरेको छ । तथ्यांक केलाउँदा पाँच महिना अवधिमा नेपालबाट १७ लाख ९० हजार रुपैयाँको १० हजार किलो निर्यात भएको देखिन्छ । त्यचि लसुनमध्ये बेलायत र जर्मनीमा ५–५ हजार किलो निर्यात भएको तथ्यांकमा उल्लेख छ ।
निर्यात हुनुबाहेक बाँकी सबै लसुन कहाँ गयो भन्ने प्रश्न छ ।
हिसाबै गर्ने हो भने अहिले मासिक ११ लाख किलो लसुन आयात भएको देखिन्छ । गत आव २०८१र८२ पाँच महिना अवधिमा ५ अर्ब ३६ करोड १७ लाख २९ हजार रुपैयाँको ४ करोड ६ लाख ५७ हजार ८ सय ७२ किलो लसुन आयात भएको थियो ।
तस्करी तथा कालोबजारी आशंका
त्यसबेला पनि भारततर्फको माग उच्च हुँदा लसुनको अनौपचारिक निकासी भएको व्यापारीले बताएका थिए । यसपालि पनि बजारमा देखिएको यो अभाव पछाडि नेपाल भित्रिएको चिनियाँ लसुन लुकाइछिपाइ भारततर्फ लगिरहेको आशंका छ । आधिकारिक रूपमा लसुन निर्यातको ठूलो तथ्यांक नभेटिए पनि व्यवसायीहरूका अनुसार चिनियाँ लसुन नेपाली बाटो हुँदै भारतीय बजार पुगिरहेको छ । भारतीय बजारमा लसुनको मूल्य नेपालको भन्दा राम्रो ९महँगो० रहेकाले व्यापारीहरूले बढी नाफा कमाउन यताको लसुन भारततर्फ पठाएको हुन सक्ने अनुमान छ । उपभोक्ता अधिकारकर्मी माधव तिमल्सिनाले यो मूल्यवृद्धि स्वाभाविक बजार प्रक्रिया नभई व्यवसायीले नियोजित रूपमा सिर्जना गरेको ‘कालोबजारी’ भएको आरोप लगाए । चीनबाट नेपालका लागि आयात गरिएको लसुन अवैध रूपमा भारततर्फ तस्करी ९स्मगलिङ० भइरहेका कारण नेपाली बजारमा कृत्रिम अभाव खडा गरिएको उनको दाबी छ । अधिकारकर्मी तिमल्सिना भारतले चिनियाँ लसुन आयातमा प्रतिबन्ध वा कडाइ गरेको अवस्थाको फाइदा उठाउँदै नेपालका सीमित व्यवसायीले चलखेल सुरु गरेको बताउँछन् ।
भारतले चिनियाँ लसुन आयातमा प्रतिबन्ध लगाएको छ । दुवै देशबीचको भन्सार नीतिका कारण भारतमा लसुनको मूल्य महँगो पर्न जान्छ । ‘सुरुमा व्यवसायीहरूले अस्वाभाविक परिमाणमा लसुन आयात गरेर गोदाममा जम्मा पार्ने र त्यसपछि बजारमा अभाव देखाउँदै भारततर्फ अवैध निकासी गर्ने प्रवृत्ति मौलाएको छ,’ उनले भने, ‘नेपाल भित्रिएको लसुन नेपाली उपभोक्ताको भान्सामा पुग्नुको सट्टा रातारात भारतीय बजारमा महँगो मूल्यमा बिक्री भइरहेको छ, व्यवसायीहरूले एकातिर सामान लुकाएर कृत्रिम अभाव सिर्जना गरेका छन् भने अर्कातिर आयातमा कडाइ भएको बहाना बनाउँदै मूल्य दोब्बर बनाएर लुट मच्चाइरहेका छन् ।’
व्यवसायीको तर्क नाकाको अवरोध
यता, नेपाल फलफूल तथा तरकारी व्यवसायी महासंघ अध्यक्ष भरतप्रसाद खतिवडा उत्तरी नाका ९तातोपानी र केरुङ० मा लागु गरिएको ‘क्यु सिस्टम’ ९पालो प्रणाली० का कारण लसुन बाटोमै कुहिएर नष्ट हुँदा बजारमा अभाव सिर्जना भएको बताउँछन् । अध्यक्ष खतिवडाका अनुसार चीनबाट लसुन र स्याउ बोकेर आएका कन्टेनर नाकामा ३५ देखि ४५ दिनसम्म रोकिनुपरेको थियो ।
‘चीनबाट हिँडेको गाडी काठमाडौं आइपुग्न डेढ महिनासम्म लाग्यो,’ खतिवडाले भने, ‘यति लामो समय बाटोमै रोकिँदा लसुन र स्याउजस्ता नाशवान् वस्तु गाडीभित्रै ड्यामेज ९कुहिएर नष्ट० भए ।’
लामो समय पालो कुर्नुपर्ने र सामान कुहिएर आउने जोखिम बढेपछि व्यवसायीले थप अर्डर गर्न नसकेको र पुराना अर्डर पनि बाटोमै फसेकाले डेढ महिनायता आयात ठप्प जस्तै भएको उनले दाबी गरे ।
‘जोखिम मोलेर कसैले ल्याउने अवस्था रहेन, आएका सामान पनि काम नलाग्ने भएपछि बजारमा अभाव देखिनु स्वाभाविक हो,’ उनले भने ।
बजारमा चलेको ‘नेपाल आएको लसुन भारततर्फ तस्करी भयो’ भन्ने हल्लालाई खतिवडाले अस्वीकार गरे । ‘मान्छेहरूले भारततिर महँगो भएर यताको लसुन उता गयो भनेर लख काटेका छन्,’ उनले भने, ‘तर वास्तविकता त्यस्तो होइन, डेढ महिनादेखि नाकाबाट गाडी नै छिरेका छैनन्, आएका पनि ड्यामेज छन् भने तस्करी के गर्ने रु’ उनका अनुसार चीनमै चाहिँ लसुनको मूल्य बढेको छैन । त्यहाँ मूल्य १–२ रुपैयाँ तलमाथि भए पनि स्थिर नै छ । समस्या केवल ढुवानी र नाकाको व्यवस्थापनमा भएको उनको दाबी छ । सामान्य अवस्थामा २ सय २० देखि २ सय ४० रुपैयाँ थोक मूल्य पर्ने लसुन नाकाको अवरोधकै कारण महँगिएको हो । खतिवडाले हिजो ९बिहीबार० देखि केरुङ नाका सुचारु भएको र हिजोदेखि नाका खुलेको हुँदा अब सहज रूपमा गाडी आउन थाले भने बजारमा लसुन अभाव हट्ने र मूल्य पनि पुरानै लयमा फर्किने बताए ।
कालीमाटी बजारको अवस्था र चिनियाँ लसुन
कालीमाटी तरकारी बजारको तथ्यांकमा १ पुसदेखि सुकेको लसुन भित्रिएको देखिँदैन । कालीमाटीका व्यापारी पहिलेकै स्टकमा भएको अलिअलि लसुन बेचिरहेको बताउँछन् । कालीमाटी तरकारी बजारका सूचना अधिकारी विनय श्रेष्ठ भने चीनमा नयाँ वर्ष लगायत चाडपर्व चलिरहेको कारण उताबाट लसुन आयात नभएको र चिनियाँ नाकाबाट पर्याप्त मात्रामा लसुन नभित्रिँदा बजारमा अभाव सिर्जना भई मूल्य बढेको तर्क गर्छन् ।
कालीमाटी तरकारी बजार
‘चीनतिर चाडपर्व चलेका कारण लसुन नआएको भन्ने कुरा सुनिन आएको छ,’ श्रेष्ठले भने । बजारमा नेपाली लसुनको मूल्य घटेर प्रतिकिलो न्यूनतम २ सय रुपैयाँ हाराहारीमा आए पनि उपभोक्ता र व्यवसायीको रोजाइमा भने चिनियाँ लसुन नै पर्ने गरेको उनको भनाइ छ । विशेषगरी होटल तथा रेस्टुरेन्ट व्यवसायीले चलाउन सजिलो हुने भएकाले चिनियाँ लसुन नै बढी प्रयोग गर्ने गरेको उनी बताउँछन् । ‘नेपाली लसुन छोडाउन गाह्रो हुने र धेरै समय राख्दा फोक्सिने ९भित्र सुक्ने० समस्या हुन्छ,’ सूचना अधिकारी श्रेष्ठ भन्छन्, ‘तर, चिनियाँ लसुन ठूलो पोटी हुने, छोडाउन सजिलो हुने र ‘सेलेक्टेड’ हुने भएकाले होटल तथा रेस्टुरेन्ट क्षेत्रका ‘क्लायन्ट’ हरूले यसकै बढी माग गर्छन् ।’
चिनियाँ लसुन आयात घटेको छ स् भन्सार विभाग
भन्सार विभागका निर्देशक किशोर बर्तौलाले चीनबाट हुने लसुन आयात गत वर्षको तुलनामा निकै घटेकाले बजारमा अभाव देखिएको बताए । गत वर्ष यही समयमा करिब साढे ५ अर्ब रुपैयाँ बराबरको लसुन आयात भएको थियो । तर, चालु वर्ष सोही अवधिमा भने जम्मा ७४ करोड रुपैयाँ बराबरको मात्र लसुन आयात भएको हुँदा यसको प्रभाव परेको हुन सक्ने उनको भनाइ छ । बर्तौलाका अनुसार अहिले स्वदेशी उत्पादन बजारमा आइनसकेको र चीनबाट पनि पर्याप्त मात्रामा लसुन नआएकाले बजारमा अभाव सिर्जना भएको हो । एकातिर स्वदेशी उत्पादन आउन बाँकी छ, अर्कातिर चीनबाट पोहोरको जसरी लसुन आएन,’ बर्तौलाले भने, ‘बजारमा माग बढेको छ तर सप्लाई ९आपूर्ति० नहुँदा मूल्य आकाशिएको हो ।’ भारततर्फ लसुन गएको आशंका गरिए पनि विभागले भने मुख्य कारण आयातमा आएको कमी नै भएको औँल्याएको छ ।
लसुन प्रकरणमा नियमनकारी निकाय असफल स् उपभोक्ता अधिकारकर्मी
लसुन प्रकरणमा सरकारका जिम्मेवार नियमनकारी निकायहरू पूर्णतस् असफल देखिएको उपभोक्ता अधिकारकर्मी तिमल्सिना बताउँछन् । उनले विशेषगरी कृषि विभाग, वाणिज्य विभाग र भन्सार विभागबीच समन्वयको चरम अभाव रहेको बताए । कृषि विभागसँग नेपालमा लसुनको आन्तरिक उत्पादन कति छ, कति अपुग छ र कुन देशबाट कति आयात गर्नुपर्ने हो भन्ने कुनै वैज्ञानिक तथ्यांक र योजना नै छैन,’ तिमल्सिनाले भने, ‘तथ्यांक नहुँदा बजारको माग र आपूर्तिको सन्तुलन मिलाउन सरकार चुकेको छ ।’ बजार अनुगमनको जिम्मा पाएको वाणिज्य, आपूर्ति तथा उपभोक्ता संरक्षण विभागले पनि आफ्नो भूमिका प्रभावकारी रूपमा निर्वाह गर्न नसकेकोे उनको आरोप छ । आयातित वस्तुको वास्तविक लागत कति हो र त्यसमा कति प्रतिशत नाफा राखेर बिक्री भइरहेको छ भन्ने विश्लेषण गर्न विभाग असफल भएको छ,’ उनी भन्छन्, ‘भन्सार विभागले पनि सामान आयात भएर पास गराइदिएपछि त्यो सामान स्वदेशमै खपत भयो वा तस्करी भएर बाहिरियो भन्ने कुराको निगरानी गर्न सकेको छैन ।’
हामीलाई गुनासो आएको छैनस् वाणिज्य विभाग
वाणिज्य विभागले भने यस विषयमा गुनासो नआएको जनाएको छ । विभागका महानिर्देशक रोशन ज्ञवालीले आफूहरूलाई अहिलेसम्म यस्तो कुनै औपचारिक गुनासो वा उजुरी नआएको बताए । त्यस्तो गुनासो आएको छैन अहिलेसम्म,’ उनले भने, ‘यस्तो किसिमको गुनासो वा समस्या छ भने हामी अनुगमन गर्छौं ।’ कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालयको तथ्यांक अनुसार नेपालमा वार्षिक ७२ देखि ७४ हजार टन लसुन उत्पादन हुन्छ ।
